معامله یا اخذ موقعیت فزاینده و کاهنده در آپشن چیست و چه کاربردی دارد؟

در بازار اختیار معامله، فقط این مهم نیست که یک قرارداد را بخری یا بفروشی؛ مهم‌تر این است که این خرید یا فروش، چه اثری بر موقعیت باز تو در همان قرارداد می‌گذارد. به همین دلیل، مفاهیم فزاینده و کاهنده از اصطلاحات پایه‌ای و در عین حال بسیار مهم در معاملات آپشن هستند.

بعضی معامله‌گران به اشتباه تصور می‌کنند فزاینده یعنی صعودی و کاهنده یعنی نزولی، در حالی که این برداشت درست نیست. فزاینده و کاهنده به جهت بازار اشاره ندارند، بلکه نشان می‌دهند معامله انجام‌شده باعث ایجاد یا افزایش موقعیت باز شده یا برای کاهش و بستن موقعیت قبلی انجام شده است.

اگر با مفاهیم پایه بازار آپشن آشنا نیستی، بهتر است ابتدا مقاله اختیار معامله چیست؟ را بخوانی. همچنین برای درک بهتر نقش خریدار و فروشنده در قرارداد، مطالعه مقاله اختیار خرید و اختیار فروش چیست؟ تفاوت Call و Put در بازار آپشن و مطلب تعهدات خریدار و فروشنده در اختیار معامله چیست؟ هم به فهم بهتر این بحث کمک می‌کند.

در ادامه، دقیق و مرحله‌به‌مرحله بررسی می‌کنیم که معامله فزاینده و کاهنده چیست، چه تفاوتی با هم دارند، خرید و فروش در هر حالت چه مفهومی پیدا می‌کند و این موضوع چه اثری بر موقعیت باز، وجه تضمین و تحلیل رفتار معامله‌گران در بازار آپشن دارد.

قبل از هر چیز، موقعیت باز یعنی چه؟

برای فهم درست معامله فزاینده و کاهنده، باید اول بدانی موقعیت باز یا Open Interest چیست. موقعیت باز یعنی معامله‌گر در یک قرارداد اختیار معامله هنوز سمتی دارد که بسته نشده است. این سمت می‌تواند موقعیت خرید باشد یا موقعیت فروش.

در عمل، وقتی درباره فزاینده یا کاهنده بودن یک معامله حرف می‌زنیم، در واقع داریم اثر آن معامله را بر موقعیت باز بررسی می‌کنیم. اگر بخواهی این مفهوم را از منظر داده‌های بازار بهتر درک کنی، مقاله حجم معاملات و موقعیت باز در آپشن چیست؟ چگونه رفتار معامله‌گران را تحلیل کنیم؟ مکمل مستقیم این بخش است.

موقعیت باز خرید چیست؟

موقعیت باز خرید زمانی ایجاد می‌شود که معامله‌گر یک قرارداد اختیار را بخرد و دارنده آن شود. این قرارداد می‌تواند اختیار خرید باشد یا اختیار فروش. در این وضعیت، معامله‌گر صاحب یک حق است، نه یک تعهد.

موقعیت باز فروش چیست؟

موقعیت باز فروش زمانی شکل می‌گیرد که معامله‌گر یک قرارداد اختیار را بفروشد و در سمت متعهد قرارداد قرار بگیرد. در این وضعیت، فرد در قبال طرف مقابل(خریدار) تعهد می‌پذیرد و همین موضوع باعث می‌شود بحث ریسک و وجه تضمین اهمیت بیشتری پیدا کند.

برای همین، در کنار این مقاله بهتر است مطلب وجه تضمین در اختیار معامله چیست و تسویه فیزیکی و نقدی چگونه انجام می‌شود؟ را هم ببینی تا اثر فروش فزاینده بر الزامات حساب معاملاتی برایت روشن‌تر شود.

معامله فزاینده چیست؟

معامله فزاینده یا Opening Transaction معامله‌ای است که باعث می‌شود موقعیت باز جدیدی ایجاد شود یا تعداد موقعیت‌های باز قبلی معامله‌گر افزایش پیدا کند. به زبان ساده، اگر بعد از انجام یک معامله، تعداد موقعیت باز تو در آن قرارداد بیشتر از قبل شود، آن معامله فزاینده است.

معامله فزاینده می‌تواند به دو شکل اتفاق بیفتد:

خرید فزاینده

فروش فزاینده

خرید فزاینده چیست؟

خرید فزاینده یعنی معامله‌گر با خرید قرارداد اختیار، موقعیت باز خرید ایجاد می‌کند یا تعداد موقعیت‌های باز خرید خود را افزایش می‌دهد.

مثلاً اگر در یک قرارداد هیچ موقعیتی نداشته باشی و 5 قرارداد بخری، این یک خرید فزاینده است. اگر از قبل 3 موقعیت باز خرید داشته باشی و 2 قرارداد دیگر هم بخری، باز هم خرید تو فزاینده محسوب می‌شود.

فروش فزاینده چیست؟

فروش فزاینده یعنی معامله‌گر با فروش یک قرارداد اختیار، موقعیت باز فروش ایجاد می‌کند یا تعداد موقعیت‌های باز فروش خود را افزایش می‌دهد.

این حالت از بقیه مهم‌تر است، چون فروشنده قرارداد در موقعیت تعهد قرار می‌گیرد. به همین دلیل، فروش فزاینده فقط دریافت پرمیوم نیست؛ بلکه افزایش تعهد و در بسیاری از موارد، افزایش نیاز به کنترل ریسک و وجه تضمین هم هست.

معامله کاهنده چیست؟

معامله کاهنده یا Closing Transaction معامله‌ای است که برای کاهش دادن یا بستن موقعیت باز قبلی انجام می‌شود. در این حالت، معامله‌گر در حال ایجاد موقعیت تازه نیست؛ بلکه می‌خواهد بخشی از موقعیت قبلی خود را کم کند یا به‌طور کامل ببندد.

معامله کاهنده هم دو حالت اصلی دارد:

خرید کاهنده

فروش کاهنده

خرید کاهنده چیست؟

خرید کاهنده زمانی اتفاق می‌افتد که معامله‌گر قبلاً موقعیت باز فروش داشته و حالا با خرید همان قرارداد می‌خواهد آن موقعیت فروش را کاهش دهد یا ببندد.

یعنی این خرید به ظاهر یک خرید است، اما از نظر اثر عملی، برای ایجاد موقعیت جدید نیست؛ برای بستن تعهد قبلی است.

فروش کاهنده چیست؟

فروش کاهنده زمانی رخ می‌دهد که معامله‌گر قبلاً موقعیت باز خرید داشته و حالا با فروش همان قرارداد می‌خواهد موقعیت خرید قبلی خود را کاهش دهد یا ببندد.

در نتیجه، هر فروشی الزاماً فروش فزاینده نیست. اگر فروش برای خروج از موقعیت خرید قبلی انجام شده باشد، فروش کاهنده است.

تفاوت معامله فزاینده و کاهنده دقیقاً در چیست؟

تفاوت اصلی این دو در ظاهر سفارش نیست، بلکه در اثر نهایی معامله بر موقعیت باز است.

نوع معامله	اثر بر موقعیت باز
خرید فزاینده	ایجاد یا افزایش موقعیت باز خرید
فروش فزاینده	ایجاد یا افزایش موقعیت باز فروش
خرید کاهنده	کاهش یا بستن موقعیت باز فروش
فروش کاهنده	کاهش یا بستن موقعیت باز خرید

نکته کلیدی این است که خرید همیشه به معنای خرید فزاینده نیست و فروش هم همیشه به معنای فروش کاهنده یا فزاینده نیست. تشخیص درست این موضوع فقط زمانی ممکن است که بدانی معامله‌گر پیش از انجام معامله چه موقعیتی داشته و بعد از معامله چه تغییری در موقعیت او ایجاد شده است.

یک مثال مرحله‌به‌مرحله

فرض کن در یک قرارداد اختیار فروش، در ابتدا هیچ موقعیتی نداری.

مرحله اول

10 قرارداد می‌خری.

در اینجا 10 موقعیت باز خرید برای تو ایجاد شده است. پس این معامله، خرید فزاینده است.

مرحله دوم

2 قرارداد از همان موقعیت را می‌فروشی.

حالا تعداد موقعیت باز خرید تو از 10 به 8 کاهش پیدا می‌کند. پس این معامله، فروش کاهنده است.

مرحله سوم

15 قرارداد می‌فروشی.

در این مرحله، 8 قرارداد اول برای بستن همان موقعیت خرید قبلی است، پس این بخش از معامله فروش کاهنده محسوب می‌شود. اما 7 قرارداد بعدی باعث می‌شود موقعیت باز فروش جدید ایجاد شود، پس این قسمت فروش فزاینده است.

این مثال یک نکته مهم را روشن می‌کند:

گاهی یک معامله واحد می‌تواند هم‌زمان بخشی کاهنده و بخشی فزاینده باشد. بنابراین، ظاهر سفارش به‌تنهایی کافی نیست و باید اثر نهایی آن بر موقعیت بررسی شود.

معامله فزاینده و کاهنده چه کاربردی دارد؟

این مفاهیم فقط برای تعریف‌کردن نیستند و در عمل چند کاربرد مهم دارند.

1) تشخیص ورود یا خروج واقعی معامله‌گر

با کمک این مفاهیم می‌توان فهمید معامله‌گر واقعاً وارد موقعیت تازه شده یا فقط در حال بستن موقعیت قبلی خود است.

2) مدیریت دقیق موقعیت‌های باز

وقتی بدانی هر معامله چه اثری بر موقعیت تو می‌گذارد، بهتر می‌توانی تعداد قراردادهای باز، سطح تعهدات و وضعیت ریسک خود را کنترل کنی.

3) درک بهتر ریسک

این موضوع به‌ویژه در فروش فزاینده اهمیت دارد، چون با افزایش موقعیت فروش، تعهد معامله‌گر هم بیشتر می‌شود.

4) تحلیل بهتر داده‌های بازار

در تحلیل بازار آپشن، حرفه‌ای‌ها فقط به حجم معاملات نگاه نمی‌کنند؛ آن‌ها بررسی می‌کنند که آیا معاملات جدید باعث افزایش موقعیت باز شده‌اند یا صرفاً به بستن موقعیت‌های قبلی مربوط بوده‌اند. برای همین، مطالعه مقاله حجم معاملات و موقعیت باز در آپشن چیست؟ چگونه رفتار معامله‌گران را تحلیل کنیم؟ در کنار این بحث بسیار مهم است.

5) توجه به سقف موقعیت باز در بورس ایران

سقف موقعیت باز (بازار، کارگزار، اشخاص حقوقی و اشخاص حقیقی)  یکی از نکاتی است که هر معامله‌گری باید به آن دقت ویژه داشته باشد چرا که ممکن است به دلیل عدم توجه کافی، امکان انجام معاملات فزاینده وجود نداشته باشد و روال مورد انتظار در تحلیل، براساس همین محدودیت رخ ندهد. برای این مهم بایستی به “اطلاعیه آغاز دوره معاملاتی” دقت نمایید. مطالعه مقاله اطلاعیه‌های مهم بازار آپشن را چگونه بخوانیم؟ در کنار این بحث پیشنهاد می‌شود

چرا فروش فزاینده اهمیت بیشتری دارد؟

در بازار اختیار معامله، فروش فزاینده معمولاً حساس‌ترین نوع معامله است، چون معامله‌گر با آن در حال افزایش تعهدات خود است.

وقتی فروش فزاینده انجام می‌دهی:

در سمت فروشنده قرارداد قرار می‌گیری

تعهداتت بیشتر می‌شود

ممکن است به وجه تضمین بیشتری نیاز داشته باشی

و در صورت حرکت نامطلوب بازار، فشار ریسک روی حسابت بیشتر می‌شود

به همین دلیل، فروش فزاینده فقط یک «فروش ساده» نیست. این معامله می‌تواند روی ساختار ریسک، توان حساب و حتی احتمال اخطار افزایش وجه تضمین اثر مستقیم بگذارد. جزئیات این موضوع را می‌توانی در مقاله وجه تضمین در اختیار معامله چیست و تسویه فیزیکی و نقدی چگونه انجام می‌شود؟ کامل‌تر بخوانی.

اثر معاملات فزاینده و کاهنده بر حساب معامله‌گر

خرید فزاینده

در خرید فزاینده، معامله‌گر پرمیوم قرارداد را پرداخت می‌کند و معمولاً ریسک او به همان مبلغ پرداختی محدود است.

فروش فزاینده

در فروش فزاینده، معامله‌گر پرمیوم دریافت می‌کند، اما در مقابل تعهد می‌پذیرد و ممکن است به نگه‌داری وجه تضمین نیاز داشته باشد.

خرید کاهنده

در خرید کاهنده، معامله‌گر بخشی از موقعیت باز فروش قبلی خود را می‌بندد. در نتیجه، ممکن است تعهد او کمتر شود و بخشی از وجه تضمین آزاد شود.

فروش کاهنده

در فروش کاهنده، معامله‌گر موقعیت باز خرید قبلی خود را می‌بندد و سود یا زیان نهایی او از تفاوت قیمت ورود و خروج مشخص می‌شود.

آیا از روی حجم معاملات می‌توان فزاینده یا کاهنده بودن را تشخیص داد؟

خیر، نه به‌صورت قطعی. صرف اینکه یک معامله خرید بوده یا فروش، برای تشخیص فزاینده یا کاهنده بودن آن کافی نیست. برای این کار، باید تغییرات موقعیت باز یا Open Interest هم بررسی شود.

اگر حجم معاملات بالا باشد و هم‌زمان موقعیت باز هم افزایش پیدا کند، احتمال دارد بخش مهمی از معاملات از نوع فزاینده بوده باشند. برعکس، اگر حجم بالا باشد اما موقعیت باز کاهش پیدا کند، احتمالاً بخش مهمی از معاملات برای بستن موقعیت‌های قبلی انجام شده‌اند.

البته این تحلیل همیشه تقریبی است و بهتر است در کنار داده‌های موقعیت باز، ارزش‌گذاری قرارداد را هم ببینی. برای همین، در این نقطه دو لینک داخلی مهم داریم:

حجم معاملات و موقعیت باز در آپشن چیست؟ چگونه رفتار معامله‌گران را تحلیل کنیم؟

قیمت منصفانه در آپشن چیست و YTM چگونه محاسبه می‌شود؟

اشتباهات رایج در فهم این مفاهیم

فزاینده را با صعودی یکی دانستن

فزاینده به معنی صعودی نیست. این واژه فقط نشان می‌دهد معامله باعث افزایش موقعیت باز شده است.

کاهنده را با نزولی یکی دانستن

کاهنده هم به معنی نزولی نیست. این اصطلاح فقط می‌گوید معامله برای کاهش یا بستن موقعیت قبلی انجام شده است.

فرض اینکه هر خریدی فزاینده است

اگر خرید برای بستن موقعیت فروش قبلی باشد، آن معامله خرید کاهنده است.

فرض اینکه هر فروشی کاهنده است

اگر فروش باعث ایجاد موقعیت باز فروش جدید شود، آن معامله فروش فزاینده است.

نادیده‌گرفتن ریسک فروش فزاینده

برخی معامله‌گران فقط به پرمیوم دریافتی توجه می‌کنند و اثر تعهد، وجه تضمین و ریسک بالقوه این موقعیت را دست‌کم می‌گیرند.

چطور این موضوع را در تومن‌لند عملی بررسی کنیم؟

برای اینکه مفهوم فزاینده و کاهنده را فقط در حد تعریف نگه نداری و آن را در رفتار واقعی بازار ببینی، این ابزارهای تومن‌لند بیشترین کاربرد را دارند:

دیده‌بان آپشن تومن‌لند

با دیده‌بان آپشن تومن‌لند می‌توانی قراردادهای اختیار خرید و اختیار فروش نمادهای مختلف را در یک نمای جدولی و ساختاریافته ببینی، حجم و قیمت‌ها را مقایسه کنی و سریع‌تر متوجه شوی کدام قراردادها فعال‌تر هستند.

زنجیره قراردادها

در زنجیره قراردادها می‌توانی قیمت‌ها، یونانی‌ها مثل دلتا و گاما، ارزش ذاتی و قیمت منصفانه و سقف موقعیت باز را بررسی کنی. این ابزار برای تحلیل دقیق‌تر هر قرارداد و ارزیابی جایگاه آن در بین قیمت اعمال ها و سررسیدهای مختلف بسیار مهم است، و با مقایسه موقعیتهای باز روز جاری با روز گذشته می‌توانید میزان موقعیت‌های فزاینده یا کاهنده را متوجه شوید.

قراردادهای تجمیعی در زیان در زنجیره قراردادها که در انتهای صفحه زنجیره قراردادها نمایش داده می‌شود، به تو کمک می‌کند نقاط حساس فشار قیمتی و تمرکز موقعیت‌ها را بهتر ببینی و تصویر کامل‌تری از رفتار بازار به دست بیاوری.

موقعیت‌های باز

در ابزار موقعیت‌های باز می‌توانی توزیع بصری قراردادهای باز را در قیمت‌های اعمال مختلف ببینی. این دید به تو کمک می‌کند بفهمی تمرکز موقعیت‌ها در کجاست و آیا بازار در حال انباشت موقعیت‌های جدید است یا خروج از موقعیت‌های قبلی.

نوسان‌پذیری ضمنی

در ابزار نوسان‌پذیری ضمنی (IV) می‌توانی نمودارهای لبخند نوسان را برای سررسیدهای مختلف بررسی کنی. این موضوع در تحلیل فضای انتظارات بازار و همراه‌کردن آن با افزایش یا کاهش موقعیت‌ها بسیار کاربردی است.

وضعیت حقوقی/حقیقی

در ابزار وضعیت حقوقی/حقیقی می‌توانی جریان پول هوشمند، تراز نقدینگی و رفتار نسبی بازیگران حقیقی و حقوقی را رصد کنی. این داده‌ها در بعضی مواقع برای تفسیر بهتر افزایش یا کاهش موقعیت‌ها مکمل خوبی هستند.

جمع‌بندی

معامله فزاینده و کاهنده در آپشن به این مربوط است که معامله انجام‌شده، موقعیت باز تو را ایجاد یا بیشتر می‌کند یا آن را کاهش می‌دهد و می‌بندد.

خلاصه این چهار حالت به این صورت است:

خرید فزاینده: ایجاد یا افزایش موقعیت باز خرید

فروش فزاینده: ایجاد یا افزایش موقعیت باز فروش

خرید کاهنده: کاهش یا بستن موقعیت باز فروش

فروش کاهنده: کاهش یا بستن موقعیت باز خرید

مهم‌ترین نکته این است که این مفاهیم به جهت بازار اشاره ندارند. آن‌ها اصطلاحاتی اجرایی برای توصیف اثر معامله بر موقعیت باز هستند و فهم درستشان برای مدیریت ریسک، درک تعهدات، بررسی وجه تضمین و تحلیل داده‌های بازار آپشن ضروری است.
در مقاله بعدی، یاد می‌گیریم که چطور این مفاهیمِ اجرایی را با اخبار و رویدادهای بازار ترکیب کنیم تا بفهمیم چه زمانی بهترین لحظه برای انجام یک معامله فزاینده یا کاهنده است.

سوالات متداول